Nerw dodatkowy [XI] [XI]

Muhammad A. Javaid

Tłumaczenie automatyczne

Numer: XI

Nazwa: Nerw dodatkowy (często rozdzielany na część czaszkową i część rdzeniową nerwu dodatkowego)

Czuciowy, ruchowy lub mieszany: Głównie ruchowy

Przyczep początkowy/Cel: Korzeń czaszkowy i korzeń rdzeniowy

Jądra: Jądro dwuznaczne, jądro rdzeniowe nerwu dodatkowego

Funkcja: Kontroluje mięsień mostkowo-obojczykowo-suteczkowaty i mięsień czworoboczny oraz wykazuje nakładanie się funkcji z nerwem błędnym [X]. Objawy uszkodzenia: niemożność wzruszenia ramionami, osłabienie ruchów głowy.

Opis:

Nerw dodatkowy [XI], czyli 11. nerw czaszkowy (CN XI), jest przede wszystkim nerwem ruchowym odpowiedzialnym za unerwienie określonych mięśni okolicy szyi i barku oraz za udział — wspólnie z nerwem błędnym [X] — w niektórych ruchach podniebienia miękkiego, gardła i krtani. Wyróżnia się spośród nerwów czaszkowych tym, że posiada zarówno przyczep początkowy czaszkowy, jak i rdzeniowy, które razem tworzą dwa odrębne składniki: korzeń czaszkowy i korzeń rdzeniowy.

Jądra i powstawanie:

Jądro korzenia czaszkowego (jądro dwuznaczne)

Korzeń czaszkowy nerwu dodatkowego [XI] wywodzi się z jądra dwuznacznego, zlokalizowanego w rdzeniomózgowiu (rdzeniu przedłużonym).

Jądro dwuznaczne otrzymuje włókna korowo-jądrowe z obu półkul mózgu, co umożliwia skoordynowaną kontrolę ruchową.

Jądro korzenia rdzeniowego

Korzeń rdzeniowy wywodzi się z jądra rdzeniowego nerwu dodatkowego [XI], znajdującego się w kolumnie szarej przedniej rdzenia kręgowego, w obrębie pięciu górnych segmentów szyjnych (C1–C5).

Jądro rdzeniowe otrzymuje również włókna z dróg korowo-rdzeniowych z obu półkul mózgu, zapewniając centralną kontrolę nad jego wyjściami ruchowymi.

Wyjście i przebieg:

Korzeń czaszkowy

Korzeń czaszkowy wychodzi z powierzchni przedniej rdzeniomózgowia (rdzenia przedłużonego), w rowku między oliwką dolną a konarem dolnym móżdżku > Następnie biegnie bocznie w obrębie dołu tylnego czaszki, łącząc się ostatecznie z korzeniem rdzeniowym. Oba korzenie razem opuszczają czaszkę przez otwór szyjny > Po wyjściu z czaszki korzeń czaszkowy oddziela się od korzenia rdzeniowego i łączy z nerwem błędnym [X]. Dostarcza włókna do gałęzi gardłowej i gałęzi krtaniowej wstecznej nerwu błędnego [X]:

Gałąź gardłowa: unerwia mięśnie gardła i podniebienia miękkiego (z wyjątkiem mięśnia napinacza podniebienia miękkiego).

Gałąź krtaniowa wsteczna: unerwia wewnętrzne mięśnie krtani (z wyjątkiem mięśnia pierścienno-tarczowego).

Korzeń rdzeniowy

Korzeń rdzeniowy wywodzi się z neuronów ruchowych jądra rdzeniowego nerwu dodatkowego [XI] w segmentach C1–C5 rdzenia kręgowego > Włókna wychodzą między korzeniami przednimi i tylnymi szyjnych nerwów rdzeniowych, tworząc pojedynczy pień nerwowy > Pień ten wstępuje do czaszki, przechodząc przez otwór wielki, i na krótko łączy się z korzeniem czaszkowym. Oba korzenie opuszczają czaszkę wspólnie przez otwór szyjny, po czym ponownie się rozdzielają > Korzeń rdzeniowy biegnie następnie ku dołowi i bocznie, wnikając do mięśnia mostkowo-obojczykowo-suteczkowatego od jego głębokiej powierzchni, zapewniając mu unerwienie ruchowe. Nerw kontynuuje bieg przez okolicę szyi tylną (trójkąt tylny) i dochodzi do brzegu górnego mięśnia czworobocznego, który również unerwia.

Mięsień mostkowo-obojczykowo-suteczkowaty: umożliwia ruchy rotacji i przechylenia głowy w stronę przeciwną (prawy nerw dodatkowy [XI] powoduje rotację i przechylenie w lewo).

Mięsień czworoboczny: kontroluje elewację (podniesienie) barku (np. wzruszanie ramionami) oraz wsomaga niektóre ruchy ramienia, takie jak przyciąganie lub unoszenie ponad głowę.

Podsumowanie przebiegu:

Korzeń czaszkowy: Rdzeniomózgowie (rdzeń przedłużony) → dół tylny czaszki → łączy się z korzeniem rdzeniowym → opuszcza czaszkę przez otwór szyjny → łączy się z nerwem błędnym [X] → uczestniczy w unerwieniu mięśni podniebienia miękkiego, gardła i krtani.
Korzeń rdzeniowy: Segmenty rdzeniowe C1–C5 → wstępuje przez otwór wielki → łączy się z korzeniem czaszkowym → opuszcza otwór szyjny → rozdziela się → unerwia mięsień mostkowo-obojczykowo-suteczkowaty i mięsień czworoboczny.

Czynności:

Czynności korzenia czaszkowego (za pośrednictwem połączeń z nerwem błędnym [X]):

Zapewnia skoordynowane połykanie i fonację (mowę) poprzez udział w ruchach podniebienia, gardła i krtani.

Czynności korzenia rdzeniowego:

Mięsień mostkowo-obojczykowo-suteczkowaty: obraca głowę w stronę przeciwną.

Mięsień czworoboczny: unosi bark (np. wzruszanie ramionami).

Dysfunkcja kliniczna:

Do uszkodzenia nerwu dodatkowego [XI] może dojść w wyniku urazu (np. zabiegów chirurgicznych w obrębie okolicy szyi tylnej), guzów lub schorzeń neurologicznych. Zmiany chorobowe mogą upośledzać czynność ruchową mięśnia mostkowo-obojczykowo-suteczkowatego i mięśnia czworobocznego:

Osłabienie mięśnia mostkowo-obojczykowo-suteczkowatego: trudność z obracaniem głowy w stronę przeciwną do strony uszkodzenia. Przykład: pacjent może mieć trudności z obróceniem głowy w lewo, jeśli doszło do uszkodzenia prawego nerwu dodatkowego [XI].
Osłabienie mięśnia czworobocznego: trudność z uniesieniem barku (np. wzruszaniem ramionami). Opadanie barku po stronie zajętej.
Rola w dysfunkcji czaszkowej (korzeń czaszkowy): ponieważ nerw dodatkowy [XI] dostarcza włókna do nerwu błędnego [X], uszkodzenia nerwu dodatkowego [XI] mogą powodować chrypkę, trudności z połykaniem lub zaburzenia fonacji wskutek dysfunkcji mięśni gardła i krtani.
Badanie kliniczne: w celu oceny uszkodzenia korzenia rdzeniowego poleca się pacjentowi wzruszyć oboma ramionami z oporem (czynność mięśnia czworobocznego) oraz obrócić głowę z oporem (czynność mięśnia mostkowo-obojczykowo-suteczkowatego). Osłabienie po jednej stronie sugeruje uszkodzenie nerwu dodatkowego [XI].

Odnośniki

Snell, R.S. (2010). ‘Chapter 11: The cranial nerve nuclei and their central connections and distribution’, in Clinical Neuroanatomy. (7th ed.) Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins, pp. 355-356.
Bordoni B, Reed RR, Tadi P, et al. Neuroanatomy, Cranial Nerve 11 (Accessory) [Updated 2023 Jul 17]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507722/