Nerw podjęzykowy [XII]

Numer: XII

Nazwa: Podjęzykowy

Czuciowy, ruchowy lub mieszany: Głównie ruchowy

Przyczep początkowy/cel: Rdzeń przedłużony

Jądra: Jądro nerwu podjęzykowego

Funkcja: Zapewnia unerwienie ruchowe mięśni języka (z wyjątkiem mięśnia podniebienno-językowego, który jest unerwiony przez nerw błędny [X]). Odgrywa istotną rolę w połykaniu (formowanie kęsa pokarmowego) oraz artykulacji mowy.

Opis:

Nerw podjęzykowy, znany również jako nerw czaszkowy XII (CN XII), jest dwunastym i ostatnim nerwem czaszkowym, pełniącym wyłącznie funkcję ruchową. Odgrywa kluczową rolę w kontrolowaniu mięśni języka. Nie posiada składowych czuciowych ani autonomicznych.

Jądro nerwu podjęzykowego:

Jądro nerwu podjęzykowego — przyczep początkowy nerwu — znajduje się w rdzeniu przedłużonym w obrębie pnia mózgu. Leży w pobliżu linii pośrodkowej, pod dnem czwartej komory.

Jądro nerwu podjęzykowego otrzymuje włókna korowo-jądrowe (neurony ruchowe górne) z obu półkul mózgu. Jednakże część jądra odpowiedzialna za unerwienie mięśnia bródkowo-językowego (głównego mięśnia odpowiedzialnego za wysuwanie języka) otrzymuje skrzyżowane włókna korowo-jądrowe wyłącznie z jednej półkuli. Ma to znaczenie kliniczne w przypadku uszkodzeń górnego neuronu ruchowego, co zostało omówione w dalszej części.

Wyjście z pnia mózgu:

Włókna nerwu podjęzykowego opuszczają jądro nerwu podjęzykowego i przebiegają przez rdzeń przedłużony. Nerw wyłania się z przedniej (brzusznej) powierzchni rdzenia przedłużonego w rowku przedoliwkowym, czyli rowku położonym między piramidą a oliwką dolną.

Przebieg i droga nerwu:

• Przebieg wewnątrzczaszkowy: Po opuszczeniu przedniej powierzchni rdzenia przedłużonego nerw podjęzykowy przechodzi przez dół tylny czaszki i opuszcza czaszkę przez kanał nerwu podjęzykowego — kostny otwór w podstawie kości potylicznej.

• Przebieg zewnątrzczaszkowy: Po wyjściu z kanału nerwu podjęzykowego nerw zstępuje ku przodowi i bocznie w obrębie szyi. Biegnie ku dołowi, aż do dolnego brzegu brzuśca tylnego mięśnia dwubrzuścowego. W tym miejscu skręca ku przodowi, krzyżując kilka struktur: tętnicę szyjną wewnętrzną, żyłę szyjną wewnętrzną oraz pętlę tętnicy językowej. Następnie przebiega głęboko do mięśnia żuchwowo-gnykowego i układa się na powierzchni bocznej mięśnia gnykowo-językowego. W trakcie swojego przebiegu do nerwu podjęzykowego dołączają włókna z gałęzi brzusznej C1 splotu szyjnego, które czasowo biegną razem z nerwem. Włókna te zapewniają unerwienie ruchowe mięśniowi bródkowo-gnykowego oraz mięśniowi tarczowo-gnykowego, jednak mięśnie te nie są kontrolowane przez sam nerw podjęzykowy.

• Gałęzie końcowe (językowe): Nerw podjęzykowy oddaje końcowe gałęzie językowe do wszystkich mięśni wewnętrznych języka oraz do wszystkich mięśni zewnętrznych języka z wyjątkiem jednego (opisanych szczegółowo poniżej).

Unerwienie:

Mięśnie wewnętrzne języka: Nerw podjęzykowy unerwia wszystkie mięśnie wewnętrzne języka, do których należą:

• Mięsień podłużny górny

• Mięsień podłużny dolny

• Mięsień poprzeczny

• Mięsień pionowy

Mięśnie te kontrolują kształt języka oraz jego precyzyjne ruchy.

Mięśnie zewnętrzne języka: Nerw podjęzykowy unerwia również większość mięśni zewnętrznych języka, które uczestniczą w ruchach języka:

• Mięsień bródkowo-językowy: Wysuwa język.

• Mięsień gnykowo-językowy: Obniża język.

• Mięsień rylcowo-językowy: Cofa i unosi język.

• Mięsień podniebienno-językowy (również mięsień zewnętrzny języka) jest natomiast unerwiony przez nerw błędny [X].

Czynności nerwu podjęzykowego:

Nerw podjęzykowy umożliwia precyzyjne i skoordynowane ruchy języka, które są niezbędne do:

• Mowy: prawidłowej artykulacji dźwięków.

• Połykania (deglutycji): przemieszczania pokarmu z jamy ustnej do gardła.

• Żucia (mastykacji): skutecznego ustawiania pokarmu podczas żucia.

• Ruchomości języka: umożliwia wysuwanie, cofanie, obniżanie, unoszenie oraz kształtowanie języka.

Korelacje kliniczne:

Dysfunkcja nerwu podjęzykowego może wynikać z uszkodzeń na dowolnym poziomie jego przebiegu, spowodowanych takimi stanami, jak: guzy, urazy, choroby demielinizacyjne (np. stwardnienie rozsiane) lub uszkodzenia naczyniowe (np. udar mózgu).

Uszkodzenia klasyfikuje się następująco:

Uszkodzenie dolnego neuronu ruchowego (DNR):

• Skutkuje osłabieniem lub porażeniem mięśni języka po stronie ipsilateralnej (tej samej stronie co uszkodzenie).

• Odchylenie języka: podczas wysuwania język odchyla się w stronę uszkodzenia, ponieważ sprawny mięsień bródkowo-językowy po stronie przeciwnej przeważa nad osłabioną stroną.

• Zanik mięśni języka: zajęta strona języka może wyglądać na skurczoną lub zanikłą.

• Fascykulacje: w mięśniach języka mogą występować mimowolne drżenia pęczkowe.

Uszkodzenie górnego neuronu ruchowego (GNR):

• Uszkodzenia obejmujące skrzyżowane włókna korowo-jądrowe (np. w przebiegu udaru mózgu) skutkują zajęciem wyłącznie mięśnia bródkowo-językowego.

• Język odchyla się w stronę przeciwną do uszkodzenia wskutek niezrównoważonego działania ipsilateralnego mięśnia bródkowo-językowego.

• Nie stwierdza się zaniku ani fascykulacji, ponieważ problem ma charakter ośrodkowy i nie dotyczy samego nerwu.