Rdzeń kręgowy

Rdzeń kręgowy stanowi integralną część centralnego systemu nerwowego, przypominając strukturę cylindryczną o długości około 42–45 cm u dorosłych, nieco krótszą u kobiet. Rozciąga się od otworu wielkiego u podstawy czaszki do poziomu pierwszego kręgu lędźwiowego (L1) u dorosłych oraz trzeciego kręgu lędźwiowego (L3) u noworodków.

Położenie i zasięg:

Zawarty w kanale kręgowym rdzeń kręgowy jest chroniony przez trzy warstwy opon: oponę twardą (zewnętrzną), oponę pajęczą (środkową) i oponę miękką (wewnętrzną). Rdzeń kręgowy rozpoczyna się tam, gdzie kończy się rdzeń przedłużony pnia mózgu, przechodzi przez otwór wielki i rozciąga się ku dołowi do poziomu L1 u dorosłych.

W obrębie kręgosłupa rdzeń kręgowy wykazuje dwa zgrubienia:

• Zgrubienie szyjne: Zlokalizowane między segmentami rdzeniowymi C4 a T1, zgrubienie to zawiera komórki nerwowe unerwiające kończyny górne.

• Zgrubienie lędźwiowo-krzyżowe: Znajdujące się między segmentami rdzeniowymi L1 a S2, obszar ten zawiera nerwy zaopatrujące kończyny dolne.

Rdzeń kręgowy kończy się w postaci zwężonej, stożkowatej struktury zwanej stożkiem rdzeniowym. Od stożka rdzeniowego odchodzi delikatne pasmo opony miękkiej zwane nicią końcową, które biegnie ku dołowi aż do kości guzicznej, służąc jako kotwica rdzenia kręgowego. Ponadto rdzeń kręgowy jest stabilizowany przez 21 par więzadeł zębatych, będących wypustkami opony miękkiej biegnącymi wzdłuż jego długości i przyczepiającymi się do otaczającej opony twardej.

Cechy powierzchni:

Zewnętrzna powierzchnia rdzenia kręgowego wykazuje charakterystyczne elementy morfologiczne:

• Szczelina pośrodkowa przednia: Głęboki rowek biegnący wzdłuż przedniej powierzchni rdzenia kręgowego.

• Bruzda pośrodkowa tylna: Płytszy rowek na grzbietowej powierzchni rdzenia kręgowego.

• Bruzdy przednio-boczne i tylno-boczne: Rowki te wyznaczają miejsca wyjścia i wejścia korzeni brzusznych (ruchowych) oraz korzeni grzbietowych (czuciowych).

Budowa wewnętrzna:

Na przekroju poprzecznym rdzeń kręgowy zbudowany jest z wewnętrznego rdzenia istoty szarej otoczonej istotą białą. Istota szara, bogata w ciała komórek nerwowych, tworzy strukturę w kształcie litery H z rogami przednimi (brzusznymi), tylnymi (grzbietowymi) oraz — w odcinkach piersiowym i górnym lędźwiowym — rogami bocznymi. Funkcje rogów istoty szarej są następujące:

• Rogi przednie: Zawierają neurony ruchowe odpowiedzialne za dowolną kontrolę mięśni.

• Rogi tylne: Zawierają neurony czuciowe odbierające i przetwarzające napływające informacje czuciowe.

• Rogi boczne: Obecne wyłącznie w segmentach T1–L2, zawierają neurony układu nerwowego autonomicznego.

Istota szara jest połączona ponad linią pośrodkową przez spoidło szare, zawierające kanał środkowy.

Istota biała, złożona z mielinowanych aksonów, otacza istotę szarą i jest podzielona na trzy sznury (funiculi):

• Sznur przedni

• Sznur boczny

• Sznur tylny

Sznury te zawierają zarówno wstępujące drogi czuciowe, jak i zstępujące drogi ruchowe, umożliwiające komunikację między rdzeniem kręgowym a mózgiem.

Unaczynienie:

Rdzeń kręgowy otrzymuje krew tętniczą z:

Tętnicy rdzeniowej przedniej: Biegnącej wzdłuż szczeliny pośrodkowej przedniej.

Tętnic rdzeniowych tylnych: Pary tętnic biegnących wzdłuż bruzd tylno-bocznych.

Odpływ żylny odbywa się za pośrednictwem żył podłużnych, które uchodzą do żył korzeniowych, a następnie do żył segmentarnych.

Nerwy rdzeniowe:

Rdzeń kręgowy daje początek 31 parom nerwów rdzeniowych, podzielonych na 8 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych i 1 guziczny. Każdy nerw rdzeniowy powstaje z połączenia dwóch korzeni: brzusznego (ruchowego) i grzbietowego (czuciowego). Nerwy rdzeniowe opuszczają kręgosłup przez otwory międzykręgowe i odpowiadają za czuciowe oraz ruchowe unerwienie ciała.

Dolny koniec rdzenia i ogon koński:

Na dolnym końcu rdzenia kręgowego stożek rdzeniowy daje początek pęczkowi nerwów rdzeniowych zwanemu ogonem końskim, który przypomina koński ogon. Nerwy te zstępują do odpowiadających im miejsc wyjścia z kręgosłupa.

Opony i płyn mózgowo-rdzeniowy:

Rdzeń kręgowy jest otoczony trzema oponami. Opona twarda stanowi twardą warstwę zewnętrzną, za nią następuje siateczkowata opona pajęcza, natomiast delikatna opona miękka ściśle przylega do rdzenia kręgowego. Przestrzeń podpajęczynówkowa, znajdująca się między oponą pajęczą a oponą miękką, zawiera płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR), który amortyzuje rdzeń kręgowy.

Opisana anatomia wewnętrzna rdzenia kręgowego umożliwia mu skuteczne przewodzenie sygnałów nerwowych między mózgiem a pozostałymi częściami ciała oraz samodzielne wykonywanie czynności odruchowych. Znajomość tej anatomii ma zasadnicze znaczenie dla rozpoznawania i leczenia urazów oraz chorób rdzenia kręgowego.