Zwój rzęskowy

Zwój rzęskowy (zwój oczny lub soczewkowy) jest małym zwojem współczulnym, o czerwonawoszarej barwie i wielkości zbliżonej do główki szpilki; leży w tylnej części oczodołu, w luźnej tkance tłuszczowej między nerwem wzrokowym a mięśniem prostym bocznym, zazwyczaj po bocznej stronie tętnicy ocznej.

Jego korzenie są trzy i wnikają do jego tylnego brzegu. Pierwszy, długi lub czuciowy, pochodzi z nerwu nosowo-rzęskowego i łączy się z tylno-górnym kątem zwoju. Drugi, krótki lub ruchowy, jest grubym nerwem (niekiedy podzielonym na dwie części), wywodzącym się z gałęzi nerwu okoruchowego do mięśnia skośnego dolnego i połączonym z tylno-dolnym kątem zwoju. Przyjmuje się, że korzeń ruchowy zawiera współczulne włókna odprowadzające (włókna przedzwojowe) biegnące z jądra nerwu trzeciego w śródmózgowiu do zwoju rzęskowego, gdzie tworzą synapsy z neuronami, których włókna (zazwojowe) dochodzą do mięśnia rzęskowego oraz mięśnia zwieracza źrenicy. Trzeci, korzeń współczulny, jest smukłym włóknem pochodzącym ze splotu jamistego układu współczulnego; często zlewa się z korzeniem długim. Według Tiedemanna zwój rzęskowy otrzymuje gałązkę łączącą od zwoju skrzydłowo-podniebiennego.

Jego gałęzie stanowią nerwy rzęskowe krótkie. Są to delikatne włókna, w liczbie od sześciu do dziesięciu, które odchodzą od przedniej części zwoju w dwóch pęczkach połączonych z jego kątami górnym i dolnym; pęczek dolny jest większy. Biegną ku przodowi wraz z tętnicami rzęskowymi falistym przebiegiem, jeden zestaw powyżej, a drugi poniżej nerwu wzrokowego, towarzysząc nerwom rzęskowym długim z nerwu nosowo-rzęskowego. Przebijają twardówkę w tylnej części gałki ocznej, biegną ku przodowi w delikatnych rowkach na wewnętrznej powierzchni twardówki i rozgałęziają się w mięśniu rzęskowym, tęczówce oraz rogówce. Tiedemann opisał małą gałązkę wnikającą do nerwu wzrokowego wraz z tętnicą środkową siatkówki.