Rogówka

Rogówka stanowi uwypuklającą się, przezroczystą część błony zewnętrznej gałki ocznej i tworzy przednią szóstą część powierzchni gałki.

W zarysie jest niemal okrągła, niekiedy nieco szersza w kierunku poprzecznym niż pionowym. Jest wypukła od przodu i uwypukla się ku przodowi niczym kopuła przed twardówką. Stopień jej krzywizny różni się u poszczególnych osób, a u tej samej osoby zmienia się w różnych okresach życia — jest bardziej wyraźny w młodości niż w wieku podeszłym.

Rogówka jest zbita i ma jednolitą grubość na całej swojej rozciągłości; jej powierzchnia tylna jest w zarysie idealnie okrągła i nieznacznie przewyższa średnicą powierzchnię przednią. Bezpośrednio przed połączeniem rogówkowo-twardówkowym rogówka uwypukla się ku wewnątrz w postaci pogrubionego rąbka, a za nim widoczna jest wyraźna bruzda między przyczepem tęczówki a połączeniem rogówkowo-twardówkowym. Sulcus circularis corneæ jest ograniczony od zewnątrz przez tkankę gąbczastą tworzącą ścianę wewnętrzną zatoki żylnej twardówki.

Między tą tkanką a przednią powierzchnią przyczepiającego się brzegu tęczówki znajduje się kątowe zagłębienie, zwane kątem tęczówkowym lub kątem przesączania oka.

Bezpośrednio na zewnątrz od kąta przesączania znajduje się uwypuklony rąbek tkanki twardówkowej, który w przekroju południkowym ukazuje się jako niewielki obszar trójkątny, określany mianem ostrogi twardówki. Jej podstawa łączy się z wewnętrzną powierzchnią twardówki bezpośrednio po zewnętrznej stronie kąta przesączania, a wierzchołek jest skierowany ku przodowi i ku wewnątrz. Do przedniego, skośnego brzegu tej ostrogi przyczepiają się pasma tkanki gąbczastej, o której była mowa powyżej; od jej tylnego brzegu odchodzą włókna południkowe mięśnia rzęskowego.

Budowa — Rogówka składa się, patrząc od przodu ku tyłowi, z czterech warstw, a mianowicie: (1) nabłonka rogówki, ciągłego z nabłonkiem spojówki; (2) istoty właściwej rogówki; (3) tylnej blaszki sprężystej; oraz (4) śródbłonka komory przedniej:

• Nabłonek rogówki (epithelium corneæ anterior layer) pokrywa przednią powierzchnię rogówki i składa się z kilku warstw komórek. Komórki warstwy najgłębszej mają kształt walcowaty; następnie ułożone są dwie lub trzy warstwy komórek wielobocznych, z których większość stanowią komórki kolczaste, podobne do tych spotykanych w warstwie śluzowatej oskórka. Na koniec występują trzy lub cztery warstwy komórek płaskich ze spłaszczonymi jądrami.
• Istota właściwa rogówki jest włóknista, twarda, nierozciągliwa i całkowicie przezroczysta. Zbudowana jest z około sześćdziesięciu spłaszczonych blaszek, ułożonych jedna na drugiej. Blaszki te składają się z pęczków zmodyfikowanej tkanki łącznej, której włókna są bezpośrednio ciągłe z włóknami twardówki. Włókna każdej blaszki przebiegają w większości równolegle do siebie, lecz prostopadle do włókien blaszek sąsiednich. Włókna przechodzą jednak nierzadko z jednej blaszki do następnej.
• Blaszki są połączone ze sobą przez substancję cementującą, w której znajdują się przestrzenie zwane przestrzeniami rogówkowymi. Mają one kształt gwiaździsty i łączą się ze sobą licznymi odgałęzieniami. Każda z nich zawiera komórkę — ciałko rogówkowe — przypominające kształtem przestrzeń, w której się znajduje, lecz jej całkowicie nie wypełniające.
• Warstwa leżąca bezpośrednio pod nabłonkiem rogówki wykazuje pewne cechy, które skłoniły niektórych anatomów do uznania jej za odrębną błonę; nadano jej nazwę przedniej blaszki sprężystej (lamina elastica anterior; anterior limiting layer; błona Bowmana). Różni się ona jednak od tylnej blaszki sprężystej tym, że wykazuje cechy budowy fibryllarnej i nie wykazuje takiej samej skłonności do zwijania się ku wewnątrz ani do pękania po oddzieleniu od pozostałych warstw rogówki. Składa się z niezwykle gęsto splecionych fibryli, podobnych do tych obecnych w istocie właściwej rogówki, lecz nie zawiera ciałek rogówkowych. Można ją traktować jako zagęszczoną część istoty właściwej rogówki.
• Tylna blaszka sprężysta (lamina elastica posterior; błona Descemeta; błona Demoursa) pokrywa tylną powierzchnię istoty właściwej rogówki i jest sprężystą, przezroczystą, jednorodną błoną o wyjątkowej cienkości, której ani woda, ani alkohol, ani kwasy nie czynią nieprzezroczystą. Po oddzieleniu od istoty właściwej rogówki zwija się lub skręca, przy czym powierzchnia przyczepu skierowana jest ku wewnątrz.
• Na brzegu rogówki tylna blaszka sprężysta rozpada się na włókna tworzące opisaną już tkankę gąbczastą; przestrzenie między beleczkami noszą nazwę przestrzeni kąta tęczówki (przestrzenie Fontany); komunikują się one z zatoką żylną twardówki oraz z komorą przednią w obrębie kąta przesączania. Część włókien tej tkanki gąbczastej wnika w substancję tęczówki, tworząc więzadło grzebykowe tęczówki, podczas gdy inne łączą się z przednią częścią twardówki i naczyniówki.
• Śródbłonek komory przedniej (endothelium cameræ anterioris; posterior layer; śródbłonek rogówki) pokrywa tylną powierzchnię blaszki sprężystej, przechodzi na przednią powierzchnię tęczówki i wyścieła przestrzenie kąta tęczówki; składa się z pojedynczej warstwy wielobocznych, spłaszczonych komórek z jądrami.

Naczynia i nerwy. — Rogówka jest strukturą nieunaczynioną; naczynia włosowate kończące się pętlami na jej obwodzie wywodzą się z tętnic rzęskowych przednich. Naczyń chłonnych nie wykazano dotychczas w rogówce, lecz ich rolę pełnią kanały, w których przebiegają pęczki nerwów; kanały te są wyścielone śródbłonkiem. Nerwy są liczne i wywodzą się z nerwów rzęskowych. Na obwodzie rogówki tworzą one splot pierścieniowaty, od którego włókna wnikają do istoty właściwej rogówki. Tracą swoje osłonki mielinowe i rozgałęziają się w całej jej grubości, tworząc delikatną sieć; ich końcowe nitki tworzą zwarty i gęstszy splot na powierzchni właściwej rogówki, pod nabłonkiem. Nosi on nazwę splotu podnadnabłonkowego, od którego odchodzą fibrylle rozgałęziające się między komórkami nabłonka, tworząc splot śródnabłonkowy.